မဂၤလာပါရွင္.. ဒီဘေလာဂ္ေလးကို ၂၀၀၆ ၾသဂုတ္လမွာ စတင္ေရးခဲ႔ပါတယ္။ အခုေတာ႔ အိမ့္ခ်မ္းေျမ့ေဒါ့ကြန္းမွာ စာေတြ ဆက္ေရးေနေၾကာင္းပါ...။
လာလည္ေသာ လူနည္းစု ေမာင္ႏွမမ်ားကို ေက်းဇူးတင္ပါတယ္ရွင္။

Saturday, May 24, 2008

သဘာ၀ေဘးအႏၱရာယ္နွင္႕ စိတ္က်န္းမာေရး


လပြတၱာလို ေနရာမွာ စိတ္ဂေရာက္ဂယက္ ျဖစ္တာကို ေဆြးေႏြးေပးမဲ့ ဆရာဝန္႐ွိႏိုင္မယ္ မထင္ေပမယ္႕ စားစရာမရွိလို႕ ဒါေတြကို မစဥ္းစားနိုင္ေသးေပမယ္႕ ျမန္မာလူမ်ိဳးေတြရဲ႕ ေရရွည္အက်ိဳးစီးပြားကို ေမွ်ာ္ကိုးပါတယ္ရွင္..

ကၽြန္မတို႕ ျမန္မာျပည္ရဲ႕ ဆန္အိုးကို နာဂစ္၀င္ေမႊသြားတာ တစ္လနီးပါးရွိပါျပီ။ အခုလို သဘာ၀ေဘးအႏၱရာယ္နွင္႕နဖူးေတြ႕ ဒူးေတြ႕ရင္ဆိုင္ရတဲ႕ လူမ်ား၊ အသက္မေသပဲ က်န္ခဲ႕တဲ႕ သူမ်ားအေနနဲ႕ ကိုယ္ခႏၵာဒဏ္ရာအနာတရျဖစ္မႈမ်ားအျပင္၊ စိတ္ထိခုိက္မႈအမ်ိဳးမ်ိဳးကို ခံစားၾကရမွာျဖစ္ပါတယ္။ ေနစရာအိမ္မရွိ၊ စားစရာမရွိတဲ႕အျပင္ ခ်စ္ခင္နွစ္သက္တဲ႕ မိသားစု၀င္ေတြကို ဆုံးရႈံးလိုက္ရတဲ႕အျဖစ္ေတြကို ရင္နဲ႕အမွ်ခံစားေနၾကရမွာျဖစ္ပါတယ္။ ဒီလိုပူေဆြး၀မ္းနည္းမႈဟာ လူသားေတြျဖစ္တဲ႕အတြက္ သဘာ၀ျဖစ္ရပ္မွန္ျဖစ္ပါတယ္။

၀မ္းနဲပူေဆြးမႈ၊ ေဒါသျဖစ္မႈ၊ ယူၾကဳံးမရျဖစ္မႈေတြျဖစ္လာခ်ိန္မွာ ခံစားခ်က္ေတြကို ခုခံတားဆီးျမိဳသိပ္ထားလိုက္တာထက္၊ ဖြင္႕ခ်ထုတ္လႊတ္လိုက္ျခင္းဟာ ေရရွည္ စိတ္က်မ္းမာေရးတြက္ ေကာင္းတယ္လို႕ စိတ္ပညာရွင္ေတြက ဆိုပါတယ္။ ေဘးဆိုးၾကီးဘယ္ေတာ႕ ထပ္က်လာဦးမလဲ၊ ဘာေတြဆက္ျဖစ္လာဦးမလဲဆုိတဲ႕ ေၾကာက္ရြံ႕တုန္လႈပ္တဲ႕ အေတြးေတြဟာလဲ အခ်ိန္ေတာ္ေတာ္ၾကာသည္အထိ ေျခာက္လွန္႕ေနမွာျဖစ္ပါတယ္။ ကစင္႕ကလ်ားျဖစ္ေနတဲ႕ မိမိရဲ႕ စိတ္ခံစားခ်က္ေတြဟာ လူသားသဘာ၀ေၾကာင္႕ ျဖစ္ေနတာမို႕ ဒါကို ေၾကာက္စရာမလိုပဲ၊ နီးစပ္ရာ မိသားစု၀င္ေတြ၊ ေဆြမ်ိဳး၊ မိတ္ေဆြမ်ားကို မိမိခံစားခ်က္ေတြကို တတ္နိုင္သမွ်ရင္ဖြင္႕ျပီး စိတ္ကို ကုစားဖို႕လိုပါတယ္။ ဒီလိုအျဖစ္ဆိုးမ်ိဳးေတြၾကဳံေတြ႕ရအျပီး လူတစ္ဦးနဲ႕တစ္ဦး စိတ္ကိုကုစားပုံေတြ မတူညီၾကတာကိုလဲ တစ္ဦးနဲ႕ တစ္ဦးနားလည္ေပးဖုိ႕လိုပါတယ္။ တစ္ခ်ိဳ႕က ဒီအေၾကာင္းေတြကို လုံး၀ျပန္မေျပာခ်င္ေတာ႕ပဲ တစ္ဦးတည္းပဲ သီးသန္႕ေနလိုတဲ႕ ဆႏၵရွိမယ္။ အခ်ိဳ႕ကလဲ ဒါကိုပဲ အဖန္တလဲလဲ ျပန္ေျပာလိုတဲ႕ ဆႏၵရွိပါတယ္။ ဒါကို နားလည္ေပးရမွာျဖစ္ပါတယ္။

ခံစားေနရတဲ႕ စိတ္ဒဏ္ရာကို ကုသေနတဲ႕ တစ္ခ်ိန္ထဲမွာပဲ မိမိမွာရွိတဲ႕ ခြန္အား၊ သတိၱ၊ အစြမ္းအစေတြကို လဲ ျပန္လည္သတိရဖို႕လိုပါတယ္။ မိမိမွာ ပိုင္ဆိုင္မႈဘာမွမရွိေတာ႕ဘူး၊ ဘာမွအသုံးမက်ေတာ႕ဘူးဆိုတဲ႕ အေတြးမ်ိဳးထက္ အရင္က ရွိခဲ႕ဖူးတဲ႕ မိမိရဲ႕အစြမ္းအစေတြကို ၾကိဳးစားျပီး ျပန္လည္သတိရဖို႕လိုပါတယ္။

ကိုယ္႕ပတ္၀န္းက်င္မွာ ကိုယ္႕လိုပဲ ဒုကၡေရာက္ေနတာျခင္းအတူတူ အကူအညီလိုအပ္လို႕ လာေတာင္းပန္ခဲ႕တယ္ဆိုရင္လဲ “ကိုယ္လဲ သူ႕လိုပဲ ဒုကၡေရာက္ေနတာပဲ.. မကူညီနိုင္ပါဘူး” ဆိုတဲ႕အေတြးထက္ တတ္နိုင္သမွ် နႈတ္အားျဖင္႕ျဖစ္ေစ၊ လူအားျဖင္႕ျဖစ္ေစ ကူညီယိုင္းပင္းျခင္းဟာ မိမိစိတ္ကိုလဲ ကုသေပးရာေရာက္ပါတယ္။

ခုလို သဘာ၀ေဘးအႏၱရာယ္နွင္႕နဖူးေတြ႕ ဒူးေတြ႕ရင္ဆိုင္ရတဲ႕ လူမ်ားသာမက၊ ဒုကၡေရာက္သူမ်ားကိုသြားေရာက္ အကူအညီေပးသူမ်ားဟာလဲ အနည္းနွင္႕အမ်ား စိတ္ထိခုိက္ေၾကကြဲၾကရမွာျဖစ္ပါတယ္။ အကူအညီသြားေပးသူမ်ားအေနနဲ႕ ေအာက္ပါ လကၡဏာမ်ားကို ခံစားရပါက နီးစပ္ရာ က်န္းမာေရးဗဟုသုတရွင္မ်ားနဲ႕ ေတြ႕ဖို႕ အၾကံျပဳၾကပါတယ္။

  • ခႏၵာကိုယ္ ျပင္းထန္စြာကိုက္ခဲျခင္း
  • တုပ္ေကြးမိသေယာင္ျဖစ္ျခင္း
  • အၾကားအာရုံ သို႕မဟုတ္ အျမင္အာရုံ မႈန္၀ါးလာျခင္း
  • အိပ္မေပ်ာ္ျခင္း သို႕မဟုတ္ အလြန္အကၽြံအိပ္စက္ျခင္း
  • အရက္အလြန္အက်ြံေသာက္လာျခင္း
  • အာရုံစူးစိုက္မႈေလ်ာ႕နည္းလာျခင္း
  • လုပ္ငန္းခြင္မွာ အာရုံေလ်ာ႕နည္းလားျခင္း
  • တစ္ဦးတည္းေနလိုျခင္း
  • အိမ္ထဲမွ အိမ္ျပင္မထြက္လိုျခင္း
  • ေမွ်ာ္လင္႕ခ်က္မ်ားလုံး၀ကုန္ဆုံးသလိုခံစားရျခင္း
  • စိတ္အတက္အက် ျပင္းထန္လာျခင္း
  • ၀မ္းနည္းျပီး အလြယ္တကူငိုယုိျခင္း၊ စိတ္က်ျခင္း
  • မိမိကုိယ္ကို ယုံၾကည္မႈမရွိေတာ႕ျခင္းနွင္႕ အျပစ္ရွိသလိုခံစားလာရျခင္း။

အထက္ပါခံစားခ်က္ေတြဟာ မ်ားေသာအားျဖင္႕ စိတ္ထိခုိက္လို႕ ျဖစ္တဲ႕ ခံစားခ်က္မ်ားျဖစ္ေပမယ္႕ တုပ္ေကြးျဖစ္သလို ကိုယ္လက္ကိုက္ခဲမႈကေတာ႕ ဦးေနွာက္အေျမွးေရာင္ျခင္းရဲ႕ လကၡဏာတစ္ရပ္ျဖစ္တယ္လို႕ဆိုပါတယ္။ ဦးေနွာက္အေျမွးေရာင္ျခင္းဟာ လူသူမ်ားစြာ စုေ၀းေနထိုင္တဲ႕ စခန္းေတြမွာ အျဖစ္မ်ားတတ္လို႕ ေနမေကာင္းျဖစ္ခ်င္သလိုျဖစ္တယ္ဆိုရင္ သက္ဆိုင္ရာက်မ္းမာေရးပညာရွင္ေတြနဲ႕ ေတြ႕ဖို႕ အၾကံေပးၾကျခင္းပဲျဖစ္ပါတယ္။

ယခုေလာေလာဆယ္ ျမန္မာျပည္မွာ ဒုကၡေရာက္ေနသူေတြအမ်ားစုဟာ ကိုယ္ထူကိုယ္ထ ကယ္ဆယ္ေရးလုပ္ေနရသူမ်ားပဲ ျဖစ္ပါလိမ္႕မယ္။ တစ္ကိုယ္ရည္က်န္းမာေရး ပတ္၀န္းက်င္က်န္းမာေရး ဆက္လက္ေဆာက္တည္နိုင္ရန္ ေအာက္ပါအခ်က္မ်ားကို သတိျပဳေစလိုပါတယ္။ ေအာက္ပါအခ်က္လက္မ်ားကေတာ႕ ကယ္ဆယ္ေရးလုပ္ေနသူမ်ားကို ရည္ညႊန္းေပမယ္႕ ဒုကၡေရာက္ေနသူမ်ားအတြက္လဲ အသုံး၀င္နိုင္ပါတယ္ရွင္။

  • မိမိတစ္ကိုယ္ရည္က်မ္းမာေရးကို ဂရုစိုက္ပါ။ အိပ္ေရး၀စြာအိပ္ျပီး အစားမွန္စြာစားပါ။
  • လုပ္ေနက်အလုပ္မ်ားကို ၾကိဳးစားျပီး ပုံမွန္ျပန္လုပ္ပါ။
  • မိမိကို နားလည္ေပးနုိင္သည္႕ မိသားစု၀င္မ်ား၊ သူငယ္ခ်င္းမ်ားကို အခ်ိန္ေပးပါ။
  • ကုိယ္႕ကိုကိုယ္ “down time” ေပးပါ။ တစ္ဦးတည္း ေခတၱေနပါ။ ေနာက္ရက္ေတြအတြက္ ခြန္အားျပန္ျဖည္႕ပါ။
  • ပင္ပန္းသည္ဆိုျပီး အရက္ေသစာေသာက္သုံးျခင္းကို ေရွာင္ပါ။ အရက္ေသစာသည္ စိတ္က်ေစသည္႕အတြက္ ေသာက္ေနတုန္းသာ စိတ္ထေနသလိုလုိနွင္႕ ေနာက္ရက္ေတြမွာ စိတ္ကို က်ေစပါသည္။ သၾကား၊ ေကာ္ဖီ၊ လက္ဘက္ရည္ အလြန္အကၽြံေသာက္သုံးပါကလဲ စိတ္ကုိ ဂဏာမျငိမ္ျဖစ္ေစသည္ကို သတိျပဳပါ။
  • ဗုဒၵဘာသာ၀င္မ်ားအေနနွင္႕ စိတ္ျငိမ္ရန္တရားထိုင္ပါ သို႕မဟုတ္ အသက္ရႈေလ႕က်င္႕ခန္းလုပ္ပါ။ နူးညံ႕ေသာေတးသြားကို နားေထာင္ပါ၊ ခံစားခ်က္မ်ားကို စာရြက္တစ္ရြက္တြင္ ခ်ေရးပါ။ စိတ္ခ်မ္းသာစရာ အတိတ္က အျဖစ္အပ်က္တစ္ခုခုကို စဥ္းစားပါ။
  • ေလာကၾကီးမွာ မေမွ်ာ္လင္႕တာေတြအျမဲျဖစ္တတ္တာကို နွလုံးသြင္းပါ။
  • အရာရာတိုင္းဟာ ေမွ်ာ္လင္႕ခ်က္မဲ႕စရာ၊ အဓိပယ္မရွိသည္႕ လူ႕ဘ၀ေတြကို စဥ္းစားမိတုိင္း ဒီခံစားခ်က္ေတြဟာလဲ ေခတၱပဲဟု နွလုံးသြင္းပါ။
အခုလိုသဘာ၀ေဘးအႏၱရာယ္ၾကီးနဲ႕ ရင္ဆိုင္အျပီးမွာ
  • ရင္ဆိုင္ခဲ႕ရတဲ႕ ျမင္ကြင္းေတြ၊ ပုံရိပ္ေတြ၊ အသံေတြကို မၾကာခဏ တဖ်တ္ဖ်တ္ျမင္ေနျခင္း
  • အိပ္မက္ဆိုးမ်ား ဆက္တိုက္မက္ေနျခင္း
  • လူမႈဆက္ဆံေရးထိခုိက္လာျခင္း
  • အာရုံစူးစိုက္မႈေလ်ာ႕နည္းလာျခင္း
  • ေဒါသ၊ စိတ္လႈပ္ရွားမႈ၊ စိတ္က်မႈ၊ ျပင္းထန္စြာငိုေၾကြးမႈ
  • တစ္ဦးထဲေနလိုမႈ
  • အလြန္အမင္း ေၾကာက္ရြံ႕တုန္လႈပ္ေနမႈ
  • ျဖစ္ခ်င္ရာျဖစ္ဟု ေရစုန္ေမ်ာေနလိုျခင္း
စတဲ႕ ခံစားခ်က္ေတြကေတာ႕ post-traumatic stress disorder (PTSD) ပဲျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီစိတ္ခံစားခ်က္ေတြဟာ အခ်ိန္ေတာ္ေတာ္ၾကာသည္အထိ ျဖစ္ေနမယ္ဆိုရင္ က်န္းမာေရးပညာရွင္မ်ားနဲ႕ ေဆြးေႏြးကုသရန္လိုပါတယ္။ အခ်ိန္မွီမကုသပါက ေရရွည္မွာ မိမိရဲ႕စိတ္ကိုသာမက၊ အလုပ္၊ ပတ္၀န္းက်င္၊ မိသားစုေတြကိုပါ ထိခိုက္နိုင္လာပါတယ္။

ျမန္မာျပည္တြင္းက လူအမ်ားစုဟာ တစ္ဦးနဲ႕တစ္ဦး အလြန္ယိုင္းပင္းကူညီၾကပါတယ္။ နယ္ေတြမွာ က်မ္းမာေရးပညာရွင္ေတြ လုံလုံေလာက္ေလာက္ မရွိနိုင္ေပမယ္႕လည္း ဘာသာေရးေခါင္းေဆာင္ေတြဆီမွ၊ွ သူၾကီးေတြဆီမွ၊ ရြာထဲက လူၾကီးသူမေတြဆီမွ စိတ္ခြန္အားေတြအမ်ားၾကီးရနိုင္ပါတယ္။

ဆက္လက္ျပီး ရွင္သန္ၾကပါေစရွင္။
ဒဏ္ရာရစိတ္ေတြ အနာသက္သာၾကပါေစေတာ႕…

Marjorie Dyan Hirsch, D.C.S.W., C.E.A.P., C.A.S.A.C., B.C.E.T.S. ၏ Returning Home After Disaster Relief Work ကိုမွီျငမ္းပါသည္။

3 comments:

Anonymous said...

မေလးေရ...
မေလးရဲ႕ေစတနာေဆးေတြ တစ္ႏိုင္ငံလံုး ပ်ံ႕ႏွံ႔ၿပီး ေ၀ဒနာခံစားရသူေတြအားလံုး "က်န္း"မာေရး ေကာင္းေစဖို႔ ဆုေတာင္းေပးပါတယ္။
မေလးလိုပဲ စိတ္ညစ္တဲ့အခါ ပင္လယ္၀မွာ သြားထိုင္ခ်င္တယ္။ ဒီမွာက အရမ္းမြန္းက်ပ္တယ္ မေလးရဲ႕။ ဒါေပမဲ့ ဒီေနရာေလးမွာ သာေနတဲ႔ "လ"၊ ျပာေနတဲ႔ "ေရ"၊ စိုေျပတဲ႔ "ေလ" ေတြ ရွိေသးလို႔ နည္းနည္းေတာ့ အပန္းေျပပါတယ္ မေလး။ ေျပာေနၾကေသးတယ္... ေပ်ာက္ဆံုးသြားတဲ့ လူေတြအတြက္ အမွ်ေ၀ၾကဖို႔..... လိုအပ္တယ္လို႔ ညီမေလးေတာ့ ထင္တာပဲ။ ၀ွဴး... အသက္၀ေအာင္ ရွဴသြားတာပဲ မေလးေရ....
မေလး အဆင္ေျပပါေစ။

ေအးခ်မ္းသူ

ကိုကို (ေဆး-၁) said...

post-traumatic stress disorder (PTSD ခံစားရသူကိုူ လူသားတစ္ေယာက္အေနနဲ႕ ပတ္၀န္းက်င္မွ လူမ်ားကနားလည္ေပးပို႕လိုပါတယ္။ disorder ျဖစ္ေနျခင္းဟာ ကုသလို႕ရတဲ႕ စိတ္ခံစားခ်က္ပါပဲ။ supportive groups ေတြထံမွ ေႏြးေထြးမႈ နားလည္မႈကိုလဲ လိုအပ္တယ္။ supportive group ေတြဟာ ကိုယ္နဲ႕ဘ၀တူတဲ႕ survivors groups ေတြပါပဲ။ လူေတြဟာ စိတ္နဲ႕ကိုယ္ နွစ္ခုနဲ႕ ဖြဲ႕စည္းထားတဲ႕အခါမွာ လူကိုယ္ဟာေနမေကာင္းျဖစ္တတ္သလို စိတ္ဆိုတာလဲ ေနမေကာင္းျဖစ္တတ္တယ္။ လူေနမေကာင္းရင္ဆရာ၀န္ဆီသြားျပရမွာ မရွက္မေၾကာက္သလို စိတ္ေနမေကာငး္ျဖစ္ရင္လဲ မရွက္မေၾကာက္ပဲ ကိုယ္႕စိတ္ေနမေကာင္းျဖစ္တာကို နားလည္ရမယ္။ The person needs to open up himself and willing to take treatment. မိသားစု၀င္ေတြေသဆုံးျပီး မိမိကေတာ႕ အသက္ရွင္က်န္ရစ္တဲ႕အခါမွာ အျပစ္ရွိသလို ခံစားေနရတဲ႕ စိတ္ခံစားခ်က္ကိုလဲ တတ္နိုင္သမွ် ကုသဖို႕လိုတယ္။ အဲလိုျဖစ္ေနရင္ ကိုယ္နဲ႕ ဘ၀တူေတြနဲ႕ နီးနီးေနပါ။ ခံစားခ်က္ေတြကို ေ၀မွ်ၾကျခင္းျဖင္႕ survivor guilt ကိုသက္သာေစနိုင္တယ္။

စိုးထက္ - Soe Htet ! said...

မွန္ပါတယ္ ခင္ဗ်ာ .. ေရတို ေရရွည္ တြဲ လုပ္ရမွာပါ ... ေ၀မွ်ေပးတာ ေက်းဇူး တင္ပါတယ္ ခင္ဗ်ာ ... :)

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...